Leikhúsið við Austurvöll

Alþingi hefur stundum verið kallað leikhúsið við Austurvöll.  Mér hefur jafnan fundist þetta viðurnefni vera lítt við hæfi og þessari merku stofnun til minnkunar.  En eftir að hafa horft upp á síðustu hlutverkaskipti á þeim bæ þá er ekki annað hægt en að horfast í augu við að það sem þar fer fram er einfaldlega ekkert annað en einn allsherjar farsi.  Og því miður er það leikrit sem verið hefur til sýningar undanfarið ár eitthvert sorglegasta drama sem mín kynslóð, í það minnsta, hefur orðið vitni að.
 
Stjórnarandstaðan gagnrýnir stjórnarflokkana fyrir vinnubrögð sem sömu þingmenn viðhöfðu þegar þeir voru í stjórn og öfugt.  Sitjandi ríkisstjórn beitir öllum tiltækum ráðum til þess að halda völdum, burtséð frá því hvað sé þjóðinni fyrir beztu og stjórnarandstaðan heldur uppi málþófi til þess að tefja afgreiðslu mála og koma höggi á pólítíska andstæðinga sína. Dýrmætum tíma og starfskröftum þessa annars ágæta fólks sem situr á Alþingi er sóað linnulaust í tilgangslausan skotgrafahernað.

Það er alveg grátbroslegt að margfaldir Íslandsmeistarar í málþófi, þau Steingrímur og Jóhanna, skuli nú gagnrýna stjórnarandstöðuna fyrir að beita sömu taktík og þau hafa notað árum saman við litlar vinsældir.  Ef kosningaúrslitin hefðu verið þveröfug væri Bjarni Benediktsson nú að halda uppi vörnum fyrir einhvern afleitan Icesave-samning sem hann teldi brýnna en nokkuð annað að samþykkja... svo IMF myndi lána okkur peninga og matsfyrirtækin settu okkur nú ekki í ruslflokkinn sinn?... og Steingrímur og Jóhanna væru örugglega búin að halda hvort sína tíu klukkustunda ræðuna til að tefja málið.  Allt er þetta greinilega órjúfanlegur hluti af því hlutverki sem þau telja að þeim sé ætlað að leika í leikhúsinu við Austurvöll.

Hvenær ætla alþingismenn að átta sig á því að hér er búið að ríkja efnahagslegt neyðarástand í rúmt ár?  Hvenær ætla þau að skilja það að þessi mál verði ekki leyst farsællega með pólítískum skotgrafahernaði?  Og hvers vegna í ósköpunum er ekki löngu búið að mynda hér þjóðstjórn?  Kannski er ástæðan einfaldlega sú að það kunni enginn að leikstýra eða leika í því leikriti... enda hefur það ekki verið sett á svið í leikhúsinu við Austurvöll síðan árið 1939... og handritið líklega löngu týnt.

Hversu lengi ætlum við láta berja okkur?

Nú segir ríkisstjórnin hróðug frá því að gengið hafi verið frá nýju Icesave samkomulagi "án þess að í því felist viðurkenning á að lagaleg skuldbinding hafi verið til staðar". Þar með er það staðfest að eini tilgangurinn með þessum farsa hafi verið að þóknast AGS, eins og öllum mátti svosum vera ljóst allan tímann, enda var aldrei nein lagaleg skuldbinding til staðar.  Ef hún hefði verið fyrir hendi þá hefði ekki einu sinni þurft að ræða þetta á Alþingi.

Ísland er eins og lítill krakki á skólalóð sem nokkrir fantar hafa komist upp á lagið með að berja reglulega og stela nestinu af.  Svo lengi sem við látum það viðgangast þá halda fantarnir áfram að traðka á okkur, einfaldlega vegna þess að þeir komast upp með það og hafa hag af því.  Og jafnvel þótt við reynum að semja við þá um að berja okkur aðeins lausar eða skilja eftir smá hluta af nestinu í stað þess að stela því öllu þá breytir það ekki hegðun þeirra. 

Það eina sem við getum gert til þess að öðlast virðingu stóru strákanna á skólalóðinni er að bjóða þeim byrginn og gera þeim grein fyrir að þeir geti ekki lengur vaðið yfir okkur á skítugum skónum.  Annað hvort með því að berja þá til baka (neita að borga) eða klaga þá til skólastjórans (fara með málið fyrir dómstóla).  Ef við berjum þá til baka þá fáum við hugsanlega smá barsmíðar til baka og nokkra marbletti og skrámur en til lengri tíma þá getum við farið að bera höfuðið hærra og ofbeldinu linnir smám saman.

Það eru ekki bara þessir milljarðar sem mig svíður að þurfa að borga með sköttunum mínum, hvort sem þeir verða nú 70 eða 700.  Það er þessi andskotans undirlægjuháttur sem er niðurlægjandi fyrir þjóðina og mig svíður verr en nokkuð annað.  Og svo lengi sem við höldum áfram að sýna þennan undirlægjuhátt þá verður haldið áfram að berja okkur og stela af okkur nestinu.

Ef við ætlum að halda áfram að sýna svona undirlægjuhátt þegar kemur að samningaviðræðum við Evrópusambandið þá segi ég nú bara guð hjálpi okkur... já eða "blessi Ísland".

Að hrökkva eða stökkva

Eitt sinn var maður við störf á olíuborpalli á Norðursjó. Hann vaknaði eina nóttina við sprengingu og áttaði sig fljótt á því að borpallurinn stóð í ljósum logum og að hann yrði eldinum að bráð ef hann tæki ekki til sinna ráða. Hann ákvað því að stökkva af pallinum marga tugi metra niður í ískaldan sjóinn sem einnig var eitt eldhaf með fljótandi logandi braki úr borpallinum. Aðspurður eftirá hvers vegna hann hefði ákveðið að stökkva svaraði hann: "Ég kaus frekar hugsanlegan dauðdaga en öruggan dauðdaga".

Þessi litla dæmisaga er þekkt sem "The Burning Platform Anecdote" og er oft á tíðum notuð sem skólabókardæmi um aðstæður sem stjórnendur standa frammi fyrir á óvissutímum og kalla á breytingar og skjót viðbrögð. Við Íslendingar stöndum einmitt í einskonar logandi rústum og höfum nú val um það að hneppa þjóðina og jafnvel komandi kynslóðir í langvarandi skuldafangelsi eða að þurfa að takast á við óvissu í efnahagsmálum. Og hvort er nú verra að takast á við öruggan og stöðugan þrældóm eða óvissuna um það hvernig okkur muni reiða af ef við látum vaða og bjóðum þeim byrginn sem eru að kúga okkur til undirgefni?

Einhvern veginn hefur stjórnvöldum tekist að snúa þessu á hvolf og reyna stöðugt að heilaþvo almenning með hræðsluáróðri um það að þessi óvissa verði öruggur banabiti íslenzks efnahagslífs. Því sé vissara að þræla næstu tvo til þrjá áratugina í þágu brezkra og hollenzkra sparifjáreigenda jafnvel þótt okkur beri líklega ekki að gera það og að hugsanlega kæmi ekki til þess ef íslenzk stjórnvöld hefðu kjark til að láta á það reyna fyrir dómstólum.

Fyrir nokkrum vikum sá ég af rælni þátt í Ríkissjónvarpinu þar sem rifjaðar voru upp fréttir af þriðja þorskastríðinu í kjölfar þess að Íslendingar færðu landhelgina út í 50 sjómílur.  Þingmenn vissu þá mætavel að Bretar myndu svara af hörku og afleiðingarnar voru eflaust mun alvarlegri en nokkuð það sem við gætum þurft að þola ef við höfnum kröfum Breta og Hollendinga nú - Engu að síður samþykktu þingmenn útfærslu landhelginnar allir sem einn.

Hvernig í ósköpunum tókst stjórnmálamönnum sem nú sitja á þingi að verða ósammála um það hvort íslenzkir skattgreiðendur eigi að axla byrðar hins gjaldþrota Landsbanka? - Hvers vegna í ósköpunum ákváðu þeir að draga Icesave málið ofan í pólítísku skotgrafirnar sínar?  Hversu mörg lögfræðiálit þarf að birta sem styðja málstað í Íslendinga til þess að stjórnvöld þori að leggjast á sveif með íslenzkum almenningi í þessu máli og hætti að láta AGS kúga okkur til hlýðni?

Ég hef hvergi séð neinn haldbæran rökstuðning fyrir því að það að láta á málið reyna fyrir dómstólum muni kosta okkur 700 milljarða.  Ég hef hvergi séð neinn færa fyrir því rök að fiskafurðir okkar muni hætta að seljast á erlendum mörkuðum, að útflutningur á áli muni stöðvast eða að ferðamenn hætti að koma til landsins.

Það virðist liggja fyrir að brezk og hollenzk stjórnvöld muni ekki sætta sig við þá fyrirvara sem Alþingi hefur sett í lögum um ríkisábyrgð vegna Icesave.  Því gefst okkur nú aftur gullið tækifæri til að koma þessu máli í hinn eina rétta farveg - að neita að greiða og vísa málinu til dómstóla - eða í versta falli hefja samningaviðræður að nýju og skipa til þess beztu samningamenn sem völ er á - ólíkt þegar "samið" var síðasta vor.

Ef íslenzk stjórnvöld hafna því að íslenzkur almenningur takist á herðar Icesave skuldbindingarnar er hugsanlega verið að steypa okkur í glötun.  Ef við hins vegar samþykkjum þessar skuldbindingar er alveg örugglega verið að steypa okkur í glötun - Hvor kosturinn er skárri?

 

Hvað varð um hið nýja Ísland?

Mánudagurinn 6. október 2008 líður með seint úr minni.  Ég var staddur erlendis yfir helgina og átti flug heim á mánudagskvöldinu.  Stærstum hluta mánudagsins eyddi ég inni á hótelherbergi að fylgjast með fréttum annars vegar og hins vegar með hrapi íslenzku krónunnar á rauntíma-gröfum í Markaðsvaktinni, þennan síðasta dag sem viðskipti með gjaldmiðilinn okkar voru óheft.  Rétt áður en farið var út á flugvöll náði ég svo að fylgjast með “Guð blessi Ísland” ávarpi Geirs H. Haarde í beinni útsendingu á vef RÚV.

Vikuna á undan hafði jafnt og þétt byggst upp gríðarlegur óhugur innra með mér og þennan dag leið mér einhvern veginn eins og við værum á barmi styrjaldar og að tilvera okkar yrði aldrei söm.

Þótt ég sé almennt með bjartsýnni mönnum þá er ekki laust við að einskonar svartsýnisský hafi hreiðrað um sig í höfðinu á mér vikurnar sem fylgdu í kjölfarið.  Ég held það hafi haft töluverð áhrif í mínu tilfelli að hafa starfað innan bankageirans um nokkurra ára skeið, jafnvel þótt ég hafi hætt þar störfum á miðju árinu 2007, á hátindi góðærisins.

En þrátt fyrir alla neikvæðnina, óvissuna og óhuginn sem lá í loftinu var engu að síður margt sem sneri mér í átt til jákvæðni á ný.  Smám saman varð mér það æ ljósara að það var einhver kraftur að leysast úr læðingi og nýjar hugmyndir að kvikna hjá fjölda fólks sem sá ekkert nema tækifæri í ástandinu sem hafði skapast.  Og ekki aðeins hjá fólki sem vann að nýsköpun og uppbyggingu sprotafyrirtækja heldur einnig í stjórnmálum, hjá fólki sem virtist tilbúið til að hugsa hlutina upp á nýtt, byggja upp nýtt þjóðfélag sem átti að einkennast öðru fremur af gagnsæi, réttlæti, jafnræði, og sanngirni – byggja upp hið “nýja Ísland”.

En nú þegar eitt ár liðið frá þeim degi sem í mínum huga markar upphaf “kreppunnar” er ég orðinn hálf vonsvikinn yfir því hversu lítið hefur orðið úr hinum fögru fyrirheitum um hið nýja Ísland.  Það er að stórum hluta sama fólkið og sömu leikhóparnir sem skipa sætin í leikhúsinu við Austurvöll og þau leika þar sama farsann og undanfarin leikár, einungis í öðrum hlutverkum en áður. Mesta púðrið í starfi þeirra hefur farið í það að þröngva því í gegn að við tökum á herðar okkar skuldbindingar sem okkur ber ekki að axla og að ganga ríkjasambandi á hönd sem við eigum ekkert erindi í.  Í stað þess að byggja upp hið margumtalaða nýja Ísland er öðru fremur verið að vinna að því að hneppa þjóðina í þrældóm og afsala okkur fullveldi og sjálfstæði – að leggja niður Ísland.

Á sama tíma og stjórnvöld hafa áhyggjur af atgervisflótta þá virðast ráðamenn ekki gera sér grein fyrir því að það er ekki bara “efnahagsástandið” sem hefur áhrif á vilja fólks til að taka þátt í uppbyggingunni heldur ekki síður einmitt fyrrgreindar ákvarðanir.

Ekkert hefur verið gert til að losa fólk úr skulda-snörunni, einungis lengt í hengingarólum.  Á sama tíma hafa fjölmörg fyrirtæki verið losuð úr skuldafjötrunum með kennitöluskiptum og afskriftum skulda og sömu stjórnendunum og settu fyrirtækin á hausinn falið að halda áfram rekstri.  Þetta verður vart til þess að auka samstöðu í þjóðfélaginu, einmitt þegar þörfin á samstöðu meðal þjóðarinnar er sem mest.

Sjálfur átti ég alveg minn þátt í íslenzka efnahagshruninu - alveg örugglega vel rúmlega einn þrjúhundraðasta hluta í það minnsta - s.s. með erlendum lántökum, tíðum ferðalögum og kaupum á flatskjám og lúxusbifreiðum.  Og ég er líka alveg tilbúinn til þess að axla þá ábyrgð sem mér ber og geri það að sjálfsögðu að hluta til með aukinni greiðslubyrði af lánum. En það geri ég einnig m.a. með því að leggja mitt af mörkum til að byggja upp lítið en ört vaxandi nýsköpunarfyrirtæki ásamt frábærum hópi fólks, ég hef ekki keypt flugmiða til að ferðast á eigin vegum í meira en ár, í stað þess að eiga og reka þrjá bíla eins og ég gerði á tímabili deili ég nú einum 16 ára gömlum bílskrjóði með sambýliskonu minni, og svo mætti lengi telja upp dæmi um það hvernig ég hef aðlagað neyzlumynstur mitt að aðstæðum.

Ég er stoltur af því að vera Íslendingur og það hefur ekkert með neinn þjóðernisrembing að gera – að við séum mest og bezt í heimi eða neitt þvíumlíkt. Ég er einfaldlega stoltur af menningu okkar og arfleifð, ég er stoltur af þjóðareinkennum okkar og sérkennum, bæði kostum okkar og göllum, af því að tilheyra þjóð sem almennt er þekkt fyrir að vera úrræðagóð og dugmikil, ég er stoltur af þeim lífsgæðum sem við búum við og af því að tilheyra þjóðfélagi sem er tiltölulega sveigjanlegt og opið í samanburði við aðrar þjóðir. Þrátt fyrir að hlegið sé að Íslendingum og talað niður til okkar á alþjóðavettvangi um þessar mundir ber ég samt höfuðið hátt hvert sem ég fer.  

Þeim mun meira sem ég ferðast og kynnist öðrum löndum og menningu verð ég eingöngu ánægðari með að búa á Íslandi - ég vil hvergi annarsstaðar búa – og ég vil taka þátt í þeirri uppbyggingu sem framundan er, en ég hef hins vegar engan áhuga á því að taka þátt í því að greiða skuldir sem okkur ber ekki að greiða og ég hef heldur engan áhuga að verða íbúi í ESB.                                        

Því sé ég mig nú knúinn til þess að tjá mig á þessum vettvangi og leggja þannig mitt lóð á vogarskálarnar í umræðuna um það hvernig við getum komið þjóðarskútunni á rétta braut og komizt hjá því að kasta fyrir róða því sem margir mætir menn börðust fyrir í upphafi síðustu aldar að við gætum öðlast - að standa á eigin fótum í samfélagi þjóðanna sem sjálfstæð og fullvalda þjóð - hvort sem það verður gert með því að byggja upp nýtt Ísland eða bara ríghalda í gamla góða Ísland.